Bilen var, bilmeyen var; evvel emirde “Zemheri” hakkında iki lâf edelim izninizle. Nice asırlar içinde olgunlaştırılmış halk takvimine göre senenin en soğuk günlerini kapsayan dönemdir Zemheri. 22 Aralık'ta başlayıp 30 Ocak’ta sona erdiği kabul edilmiş. Bir adı da “Erbain” yani “Kırk”. Zira süresini 40 gün olarak biçmişler.

KÖMÜR ATEŞİNDE YEMEKLER

Bizim kuşak, öyle fırındı, mikrodalgaydı, düdüklüydü gibi teknolojik ürünleri sonradan tanıdı. Öncesinde, ana ısı kaynağımız ocak veya maltızdı. Her evin avlusunda büyüklü küçüklü ocak olurdu. Ancak yemek, özellikle bazı yemekler için kömür olmazsa olmazdı. O da, maltızda yakılırdı.

Bizde, en başta mahluta mutlaka kömür ateşiyle pişerdi. Tarhana da öyle, kuru fasulya da, analı-kızlı da… Mahluta, bugüne dek tadıp tanıdığım çorbalar içinde en çok sevdiğim olmuştur. Adı, Arapça “Mahlut” yani ”Karışık”tan gelir. “Karıştırılmış” anlamındadır. Bu da, ana girdisinin kırmızı mercimek ve pirinç karışımı olmasına dayanır.

Bizim tarhanamız şimdiki gibi baharatlı çorbadan ibaret değildi. Bol süzme yoğurt, döğme ve melengiç sürgünleriyle mayalandıktan sonra sıkımlar halinde kurutularak yapılırdı. Pişirilirken de, mutlaka pinpon topu büyüklüğünde yuvarlacık içli köfteyle birleştirilirdi. Köftedeki kıyma iç yağı ile zenginleştirilmiş olurdu. Evimizde köftesiz tarhana yediğimi anımsamam. Köfteye kaşık vurulduğunda, kırmızıya yakın erimiş iç yağı çorba yüzeyinde dağılıp adeta lezzete lezzet katardı. Yapımı zor olmakla birlikte istisnasız herkes tarafından sevilerek ve adeta saygı duyularak tüketilirdi.

EĞLENCELİKLER

Yine bu günlerin temel çerezleri de vardı. En başta, kavrulmuş darı… Biz darıya darı derdik. Mısır bizim için bir memleketti sadece. Yazın kaynamış darı ile darı kebabı revaçta iken kışın patlatılmış darı esaslı talep görürdü. Akşamları, beyaz kocaman çuval içinde sokak sokak dolaşan darıcılar genelde “Taazze gavrulmuş darııı… Çıtıııır çıtır mübârek;..” diye bağırırdı. Anımsarım darıcının peşinden tencere ile koşup iki bardağı 5 kuruştan 15 veya 20 kuruşa dünya kadar kavrulmuş darı alırdım.

ÇERDEKLER

Has eğlenceliklerden biri de karpuz çekirdeğiydi. Her ne kadar çekirdek yazsak da, konuşurken harf tasarrufuna yönelip “Çerdek” derdik. Bizde iki ayrı torbada olurdu; kaynatmalık iri çerdekler ve kavurmalık minik çerdekler.

Kaynatılırken bir süre külle pişirilerek hijyen değeri yükseltilirdi. Zaten sadece kendi evimizde toplanmış çekirdekleri tüketirdik.

REÇEL ÇÖMLEKLERİ

Yeşil sırlı çömleklerin ağzı çamurla sıvanmış olurdu. Daha doğrusu, reçel doldurulduktan sonra ağzı önce tülbent, sonra sıkı dokunmuş bez, üstüne kocaman üzüm veya incir yaprağı güzelce bağlanarak sarılırdı. Bunun üstüne de kuru otla yoğrulmuş çamur döşenerek içeriye hava girmesi önlenirdi. Kışın çömlek açmak kutsal törene katılım duygusu yaratırdı bende.

Yüce Rab’bim!.. Zamanı değiştirip o yemeklerden ve dahi ev yapımı o reçellerden mahrum ettirecek ne günah işledik ki şimdi hasretler içindeyiz…